Transliteration for Traditional Mongolian Script

Хуучин Монгол үсгийн Латин галиг

Хуучин монгол бичгийг латин үсгээр хэрхэн галигладаг юм бол... Хааяа нэг хэл шинжлэлийн судалгааны ажил харж байхад хуучин монгол эхтэй нь латин галигийг нь хадсан харагддаг. Жаахан хайгаад үзсэн, нилээд олон хувилбар байна. Жаахан цэгцтэй, мөн сүүлийн үеийнхээс нь түүвэрлэвэл:

• Eesti Keele Instituut (Institute of the Estonian Language) - http://transliteration.eki.ee дээр, Thomas T. Pedersen гэж хүний ажил байна.
  
  http://transliteration.eki.ee/pdf/Mongolian.pdf
  
  LinguaMongolia-гийн Emyr R. E. Pugh үүнээс санаа авч судалгааны ажилдаа хэрэглэсэн бололтой. Дээрх галигтай ялгаатай зүйл алга.
  
  http://www.linguamongolia.co.uk/The%20Mongolian%20Script.pdf
  
  
  
• Wikipedia - http://en.wikipedia.org/wiki/Mongolian_script
  
  

• М.Эрдэнэчимэг эгчийн UNU/IIST, Technical Report-170 дээрх үсгүүдийн нэрээр авч болох талтай ч, үсгүүдээ "NA", "BA" гэхмэтчилэн амилсан хэлбэрээр нь нэрлэсэн болохоор галиг болгон хэрэглэхэд жаахан учир дутагдалтай юм.
  
  UNU/IIST - Technical report-170
  
  

• Мөн Японы Цүкүба Их Сургуулийн хэсэг эрдэмтдийн япон хэл дээр бичигдсэн "伝統的モンゴル語の電子化方式とテキスト検索への応用" буюу "A Bidirectional Transliteration Method for the Traditional and Modern Mongolian Scripts" нийтлэлийг төлбөртэй байсан тул олж үзэж чадсангүй...

Дээрх аргаар монгол бичгийн үсгүүдийг галиглавал:

Эгшиг Үсгүүд

№	Үсэг	Галиг	Unicode (Basic Set)
1	Эгшиг үсэг А	a	ᠠ
2	Эгшиг үсэг Э	e	ᠡ
3	Эгшиг үсэг И	i	ᠡ
4	Эгшиг үсэг О	o	ᠣ
5	Эгшиг үсэг У	u	ᠤ
6	Эгшиг үсэг Ө	ö	ᠥ
7	Эгшиг үсэг Ү	ü	ᠦ

Гийгүүлэгч үсгүүд

№	Үсэг	Галиг	Unicode (Basic Set)
1	Гийгүүлэгч үсэг Н	n	ᠨ
2	Гийгүүлэгч үсэг НГ	ng	ᠩ
3	Гийгүүлэгч үсэг Б	b	ᠪ
4	Гийгүүлэгч үсэг П	p	ᠫ
5	Гийгүүлэгч үсэг Г (эр үгийн)	ɣ	ᠭ
	Гийгүүлэгч үсэг Г (эм үгийн)	g	ᠭ
6	Гийгүүлэгч үсэг Х (эр үгийн)	q	ᠬ
	Гийгүүлэгч үсэг Х (эм үгийн)	k	ᠬ
7	Гийгүүлэгч үсэг М	m	ᠮ
8	Гийгүүлэгч үсэг Л	l	ᠯ
9	Гийгүүлэгч үсэг С	s	ᠰ
10	Гийгүүлэгч үсэг Ш	š	ᠱ
11	Гийгүүлэгч үсэг Т	t	ᠲ
12	Гийгүүлэгч үсэг Д	d	ᠳ
13	Гийгүүлэгч үсэг Ц, Ч	č	ᠴ
14	Гийгүүлэгч үсэг Ж, З	j	ᠵ
15	Гийгүүлэгч үсэг Й	y	ᠶ
16	Гийгүүлэгч үсэг Р	r	ᠷ
17	Гийгүүлэгч үсэг В	w,v	ᠸ

Ингээд дээрх галигаар Д.Нацагдоржийн "Миний нутаг" шүлгийг галигласныг толилуулбал:


kentei, qangγai, soyon-u öndür sayiqan niruγun-ud
qoitu jüg-ün čimeg boluγsan oi köbči-yin aγulan-ud
menen, šarγ-a, nomin-u örgen yeke γobi-ud
emün-e jüg-ün manglai boluγsan elesün mangqan dalai-ud

ene bol minu törügsen nutuγ, mongγol-un sayiqan oron


Дээрх жишээг http://www.linguamongolia.co.uk хуудаснаас авсан болно.

Lingua Mongolia

Монгол бичгээр Хөвсгөл гэдгийг яаж бичдэг билээ гээд хайж яваад энэ залуугийн веб хуудастай анх танилцаж билээ. Цомхон хэрнээ хэрэгтэй, крилл ба монгол бичгийн үнэгүй интернет толь ажиллуулдаг юм билээ. Мөн Монголын Нууц Товчоо, Үндсэн Хууль, Д.Нацагдоржийн шүлгүүд зэргийг крилл, хуучин монгол, мөн галигаар нь оруулсан байсныг хараад их баярлаж байлаа. Д.Нацагдоржийн "Миний нутаг"-н гар бичмэлийг хүртэл оруулсан байсан. Өнөөдөр, ийм нэгэн захидал иржээ. Электрон толь бичгээ борлуулж эхлээд байгаа юм байна.

Dear Baynaa,

We thought you might be interested to know that we have just released the Cyrillic version of our Mongolian-English Dictionary, which is available from www.linguamongolia.co.uk and www.hoh-hot.com. The dictionary is the first to offer equal support for both Cyrillic and Uighur-script Mongolian and has taken over four years to produce.

The dictionary includes the following features:

- Over 24,000 Cyrillic and Uighur-script headwords
- Thousands of usage examples
- Search using Cyrillic Mongolian
- Search using Uighur-script Mongolian
- Search using standard transliteration (Vladimirtsov-Poppe-Mostaert-Cleaves)
- Search for English words
- Wildcard searches
- Regular Expression searches
- Intelligent VirtualKeyboard for entering Mongolian
- Automatically scan all words from Cyrillic Mongolian webpages
- Automatically scan webpages written in transliterated Mongolian
- Automatically scan webpages written in Uighur-script Mongolian

The dictionary can scan webpages written in Cyrillic Mongolian and recognise an average of 85% of the words encountered. The dictionary de-conjugates verbs, listing both the base form, conjugated form and the name and meaning of the verb tense and/or case ending used. Users can then easily make sense of Cyrillic Mongolian webpages without having to search for each individual word – greatly aiding the process of gaining reading proficiency in Mongolian. It also converts numbers, abbreviations and acronyms into their written-word equivalents. Simply drag and drop text from any webpage onto the main definition pane and the dictionary will do the rest!

In addition, there is no need to install any extra fonts or change System Locales, setup is totally automated and the download size is just over 2mb.

The dictionary is compatible with almost every Windows platform (Windows 98, Me, NT, 2000, XP, 2003 Server and Vista ).

Yours sincerely,

Emyr R. E. Pugh

info@linguamongolia.co.uk
www.linguamongolia.co.uk
www.hoh-hot.com

Монгол хэлний зөв бичгийн дүрэм (бүрэн эхээр)

1983 онд зохиогдсон Ц.Дамдинсүрэн, Б.Осор нарын “Монгол үсгийн дүрмийн толь” номыг "Ангууч" програмын гарын авлага дотор оруулсныг бүрэн эхээр Windows-1251 тэмдэгтээс Unicode-руу Бадаа-гийн хөрвүүлэгчийг ашиглан хөрвүүлж, дор хүргэж байна.

Монгол үсгийн цагаан толгой - Дүрэм №1-2
Эгшиг үсгийн тухай - Дүрэм №3-7
	Эгшиг зохицох ёс - Дүрэм №8-9
	ы, ий хоёрыг ялгаж бичих дүрэм - Дүрэм №10
	Я-гийн төрлийн үсгүүдийн тухай - Дүрэм №11-14
	Балархай эгшиг үгийн эцэст орохдоо - Дүрэм №19
	Ялгах эгшгийн тухай - Дүрэм №24
	Гээгдэх эгшгийн дүрэм - Дүрэм №28-30
Гийгүүлэгч үсгийн тухай - Дүрэм №15
		Эгшигт гийгүүлэгчийн тухай - Дүрэм №16
		Заримдаг гийгүүлэгчийн тухай - Дүрэм №17-18
		К, Ф, Щ, П - онцгой 4 гийгүүлэгчийн тухай - Дүрэм №20
		Б, В үсгийг ялгаж бичих дүрэм - Дүрэм №21
		Хоолойн Г, хэлний Г-гийн тухай - Дүрэм №22
		Хэлний үзүүрийн Н, хэлний угийн Н-ийн тухай - Дүрэм №23
		Дараалсан гийгүүлэгчийн дүрэм - Дүрэм №25-26
		Ж, Ч, Ш-ийн дараах эгшгийн тухай - Дүрэм №27
		Зөөлөрсөн гийгүүлэгчийг бичих тухай болон ь-ийн тухай - Дүрэм №31-33
Тусгаарлагч ъ, ь-ийн тухай - Дүрэм №34
Үгийн утгат хэсэг, язгуур, дагавар, нөхцөлийг зөв бичих тухай - Дүрэм №35-37
		Үйл үгийн үндэс үүсгэх -л дагаврын тухай - Дүрэм №38
		Үйл үгийн бусдаар үйлдүүлэх хэвийн –г нөхцөлийн тухай - Дүрэм №39
		Нөхцөлт үйлийн зэрэгцэх хэлбэрийн –ж, -ч нөхцөлийн тухай - Дүрэм №40
		Үйл үгийн үндэс үүсгэх -д, -т дагаврын тухай - Дүрэм №41
		Нэр үг үүсгэх –лага, -лого ба -лга, -лго дагаврын тухай - Дүрэм №42
		Хамааруулах –х дагаврын тухай - Дүрэм №43
		Зарим тийн ялгалын нөхцөлийг бичих тухай - Дүрэм №44
		Үгийн үеийн тухай - Дүрэм №45
Өгүүлбэр зүйн тэмдэглэгээтэй холбоотой дүрмүүд
		Цэгийг хэрэглэх тухай - (.) - Дүрэм №51
		Асуултын тэмдгийг хэрэглэх тухай - (?) - Дүрэм №52
		Анхаарлын тэмдгийг хэрэглэх тухай - (!) - Дүрэм №53
		Цуваа цэгийг хэрэглэх тухай - (...) - Дүрэм №54
		Давхар цэгийг хэрэглэх тухай - (:) - Дүрэм №55
		Таслалыг хэрэглэх тухай - (,) - Дүрэм №56
		Цэгтэй таслалыг хэрэглэх тухай - (;) - Дүрэм №57
		Хашилтыг хэрэглэх тухай - (< > “ “) - Дүрэм №58
		Хаалтыг хэрэглэх тухай - (( ) [ ]) - Дүрэм №59
		Богино зураасыг хэрэглэх тухай - (-) - Дүрэм №60
		Урт зураасыг хэрэглэх тухай - (—) - Дүрэм №61
		Таслалтай зураасыг хэрэглэх тухай - (, —) - Дүрэм №62
		Зүйлийн тэмдгийг хэрэглэх тухай - (§) - Дүрэм №63
		Дэс дарааллыг тэмдэглэх тухай - Дүрэм №64
Бусад дүрмүүд
		Мөр шилжүүлэх тухай - Дүрэм №46
		Том үсгээр бичих тухай - Дүрэм №47
		Үг хурааж бичих тухай - Дүрэм №48
		Гадаад үгийг бичих тухай - Дүрэм №49
		Сул үгийг бичих тухай - Дүрэм №50

PS: "Speaker Group Company, Copyright, 2003-2004"-г зөрчөөгүй гэж найдна. :).

Крилл монгол бичгийн дүрмийн талаар хэдэн үг...

Оршил.
OpenMN-ы Бадрал андын бүтээж буй үг үсгийн алдаа шалгагч aspell-mn програмыг шохоорхон судлаад нилээд хэд хонолоо. Болж өгвөл хуруу нэмээд, болохгүйд хүрвэл хушуу нэмэх санаатай арагш харуулж нэг үзээд, урагш харуулж ч нэг үзлээ. Уг нь "FreeBSD-н гарын авлага"-н орчуулгын ажил дуусахад Ганболд ах, Нацаг анд нар aspell-mn програмаар, өөрсдийн монгол үгийн санг үүсгээд үг үсгийн алдааг зассан явдал бий. Энэ бол бараг жилийн өмнөх явдал л даа. Харин би гэдэг хүн дөнгөж саяхнаас нухаж эхэлсэн нь, 2 жилийн өмнө Ганболд ахаас даруй 5-6 жилээр хоцорч явсныгаа бодоход үсрэнгүй хурд үзүүлж, жилд "2.5-3 жил"-н хурдаар энэ хүнийг нэхэж яваадаа дотроо жаахан баяртай байгаа билээ. За тэгээд нэгэнт сонирхоод судлаад ирэхээр монгол хэлний дүрэм гэдэг агуу зүйлтэй эгц нүүр тулан учирч, түүний алдаатай болон оноотой талуудыг өөрийн эрхгүй эргэцүүлэн бодох боллоо. Мөн 2 хоногийн өмнө ВИМО-гийн "Аялгуу сайхан Монгол хэл" бүлгэмд өрнөсөн халуухан мэтгэлцээнээс санаа авч энэ нийтлэлийг бичих боллоо.

Өрнөл.
Аspell дээр крилл монгол бичгийн харъяалахын тийн ялгалын нөхцөлийн хүснэгтийг хийж үзэх хүсэлдээ хөтлөгдөн, ямар үгэнд аль нөхцөлийг авч байна жаахан оролдоод явж байсан "эгшиг гээх ёс" дээр ирээд аргагүй гацав. Мөн ямар тохиолдолд -ын, ямар тохиолдолд -ны нөхцөлийг авч байна хараад байсан айхтар зүй тогтол ажиглагддаггүйээ. Тэгээд орчин цагийн крилл монгол бичгийн дүрэм хэр боловсронгуй болсон талаар нилээд бодлоо. Хүмүүс хоорондоо крилл бичиг сайн муу гээд их маргалддаг харагдсан. Хэргийн учир крилл ҮСЭГтээ бус крилл бичгийн ДҮРМЭНдээ байгаа болвуу...

Би хувьдаа крилл бичгийн дүрмийг их муу болсон гэж бодох болсон.

Жишээгээр дурдвал:

1. “Гээгдэх эгшгийн дүрэм” байна. Нөхцөл, дагавар залгаж байна гээд үгийн үндсийг өөрчлөөд хаячихдаг. Энэ нь нөхцөл, дагавар авсан үгийн үндэсийг эргүүлээд танихад хэцүү болгож байна. Гэтэл хуучин монгол бичигт нөхцөл бол үгээсээ тусдаа бичигддэг, дагавар авахад үндсэн үгэн дээрээ залгаад бичдэг болохоор хэдэн ч нөхцөл, дагавар авсан үгийн үндэс хэвээрээ л байдаг.

2. Мөн эр үгэнд ордог “ы”, бас эм үгэнд ордог “ий” гээд ерөөс байхгүй зүйл байна. Байхгүй зүйлийг зохиочихоод тэрэндээ тааруулж хоолойн г, хэлний үзүүрийн н-ийн ард залгана гэх мэтчилэн баахан дүрэм гаргасан. Би лав анх үсэг заалгаж байхдаа энэ “ы” үсгийг ер ойлгодоггүй байсан юм. "уй" гэж дууддаг гэж байгаа... ёстой инээдтэй, зарим нь дуудаж чадахгүй болохоороо 61-н "и" гэж хэл нэвтрэлцдэг гээч... угаасаа монгол хэлэнд ийм үсэг байхгүй юм чинь... дээр нь үүнтэй адил "ь","ъ" гэсэн үсэгнүүд байна. Монгол хэлэнд "ь"-г бид "и" гэж дуудагддаг, харин "ъ"-г огт дууддаггүй.

3. Мөн "Нэг үгэнд эр, эм эгшиг холилдож орохгүй" гэсэн дүрэм байна. Манай хадам эгч манай нөхрийг “Баяраа” биш “Баярээ” гэж дууддаг юм. Би мэдээж "яасан дүрмийн бус ярьдаг юм бэ" гэж боддог байсан. Тэгсэн саяхан AMONG-р нэг өвөрмонгол залуугийн бичсэн зарыг уншаад их сонирхолтой санагдсан. Нэг үгэнд эр, эм эгшгүүд холилдон орсон байна. Жишээ нь:

амтэтай – амттай
худэлдуна – худалдана
жарудэл – зардал
барэг - бараг
баеэрла – баярлалаа

гэх мэтчилэн... Дээрх үгнүүдийг монгол бичгээр бичвэл нутаг, нутгийнхан өөр өөрийн нутгийн аялгаараа унших боломжтой. Үүгээрээ хуучин монгол бичиг гайхамшигтай гэж би боддог.

4. Монгол хэлийг крилл үсэгт буулгахдаа үгийн адагт орсон, мөн үгийн дунд хоёр гийгүүлэгчийн дунд орсон дан эгшгүүдийг маш ихээр гээснээс орчин цагийн монгол хэл хатуу дуудлагатай болсон.

Тухайлбал, аав, ээж, ах, эгч, ус, мөс, цас, хэл... гээд бүгд хуучин монгол бичигт дан эгшгээр төгссөн үгнүүд байна. Гэтэл бид крилл бичигт буулгахдаа үгийн адагт орсон дан эгшгүүдийг бүгдийг гээсэн байна. Мөн үгийн дунд орсон дан эгшгийг гээсэн жишээнүүд улс, ард, төрсөн гэх мэтчилэн зөндөө байгаа. Аман хэл үлддэггүй, бичгийн хэл үлддэг гэсэн зарчмаар криллээр яаж бичдэг, түүгээрээ бид дуудсаар бидний монгол хэл хатуу дуудлагатай болжээ.

Энд ганц нэг жишээ дурдмаар байна. Бид ээжийг хуучин монгол бичгээр "эжи" гэж бичдэг. Хуучны киног үзэж байхад "Ижи минь" гэсэн үг их сонсогддог, сонсоход ч гэсэн зөөлөн сонсогдож байгаа биз. Гэтэл орчин цагын крилл монгол бичигт бид "ээж" гэж бичдэг болсоноос хойш бид ээжийгээ "ээж" гэж дууддаг болсон. Удахгүй бидний үе дуусахад ээжийгээ "ижи" гэж дуудах хүн олдохгүй болвуу, зөвхөн кинонд үлдэхийг үгүй гэх газаргүй.

Бас нэг жишээ бол, оюутан байхдаа Тэмүжиний тухай түрк зохиолчийн зохиолыг уншиж байсан билээ. Уг зохиол дээр тухайн үеийн монголчууд хоорондоо "мэндү" гэж мэндэлдэг байсан гэж байгаа. Хэрвээ бид "мэндү" гэж мэндэлдэг байсан бол одоо "мэнд!" гэж мэндлэх байсан болвуу...


Дээр нь нэмэж хэлэхэд, ингэж эх монгол хэлээ маш ихээр эвдсэнээс болж бид үүх түүхээ судлахад хүндрэлтэй болсон гэж би хувьдаа боддог. Монгол хэл ба эртний түрэг хэл хоорондоо маш төстэй, хуучин монгол бичгээр бичээд жаахан өөрөөр уншаад үзэхэд эртний түрэг хэлтэй дүйгээд ирдэг үгнүүд олон бий. Уул, усны нэрүүд дээр нилээд ажиглагддаг.

Жишээ нь: Туул голыг түрэгээр Tola гэнэ. Tola гэдэг нь “дүүрэн” гэсэн утгатай монгол гаралтай үг гэж түрэг хэлний тайлбар толь дээр бичсэн байна. Гэтэл бид Туул гэдгийг ямар утгатайг хэлж мэдэхгүй л сууж байна. Аягүй бол зарим нь “туулаад гар” гэсэн гээд тааж ч мэднэ.


Төгсгөл.
Монгол үгийг крилл бичгийн дүрмээр бус хуучин монгол бичгийн дүрмээр, ер эгшиг гээлгүй бичдэг байсан бол үг үсгийн алдаа шалгагч, хөрвүүлэгч хийхэд их дөхөм байх байж дээ гэж бодогдох боллоо. Ийм нэг санаа олоод нилээд олзуурхаад байна. Сайтар судалж үзэж байгаад энэ талаар дахин нэг нийтлэл бичнээ.


Та бүхний оюуны мэлмий тунгалаг байх болтугай.

OLPC төсөл Монголд

Шинэ лаптопоо хүлээж авсан бяцхан жаалууддаа сурлагын өндөр амжилт хүсье!

OLPC буюу "One Laptop Per Child" төслийг та бүхэн сонсоо л биз дээ. "100$ laptop", "нэгийг худалдаж аваад нэгийг бэлэглэ" гээд л сүүлийн үед хаа сайгүй ярьж бичих болсон. Нээрээ л тийм хөөрхөн жижигхэн лаптопийг хүүхдүүд хэрэглээд гүйж явбал сайхан юмаа гэж дотроо баярлаад байлаа. Тэгсэн харин эхний ээлжийн лаптопууд аль хэдийн эзэддээ очжээ.

Шинэхэн бий болсон ХО гээд энэ хөөрхөн лаптопын талаар нилээд мэдээ уншиж байсан юм байна. Микрософт XO-д зориулж жижигрүүлсэн “Цонх” хийж байгаа гэж дээр уншаад "за одоо бас өнөөх нь Билл ахын "цонх"-той ирэх юм байна даа" гэж бяцхан хар төрөөд, "ийм олон нээлттэй эхийн сайхан системүүд байхад нэгийг нь хэрэглэхэд яахав дээ" гэж аман дээр гарч ирээд байлаа хөөрхий. Тэгсэн өнөөдөр ХО-н тухай Вики-г интернетээс олж үзээд нэг юм сэтгэл амарлаа.

ХО маань Fedora 7 суусан ирж байна.

Sugar running on Fedora Core

Hardware үзүүлэлт: CPU 433MHz, 256MB DRAM, 1024MB flash
Дэлгэц: 7.5” LCD дэлгэц, байшин дотор болон гадаа хэрэглэх хоёр төлөвтэй
. . .

ХО дээрх үйлдлийн систем, програм хангамжуудыг дурдвал:

Үйлдлийн систем: Линукс
цөм: 2.6.22
тархац: Fedora 7

Програмчлалын орчин: Python 2.5, JavaScript, Adobe Flash Player, JVM, өөртөө таарсан хэмжээнд жижигхэн програм, тоглоомуудыг хийх програмуудтай. Жишээ нь Etyos гээд програмыг ашиглаад хүүхдүүд бэлэн код блокыг ашиглахаас гадна, өөрсдөө кодыг өөрчлөн шинэ обьект үүсгэж болно.

Libraries/Сангууд: Сангуудаас гэвэл GUI toolkit – GTK+, Gnome, Mozilla engine-үүд гээд нилээд зүйлс байна, байхгүйг нь мэдээж татаж аваад суулгачихна.

Хэрэглэгчийн орчин, график интерфэйс: X цонхот систем болон Matchbox windows manager/цонх удирдагч

... гэх мэтчилэн уншаад байсан их л хөөрхөн эд шиг байна. Хамгийн түрүүнд тэр Matchbox цонх удирдагч нь хир эд бол сонжиж үзмээр санагдлаа. Тушаалын мөррүү нь орж байгаад , дотор нь юу хаана байна, OpenOffice суулгаад үзвэл яах бол гэхчлэн сониуч зан маань хөдлөөд болдоггүй. Хэзээ Японд дэлгүүрээр зарж эхлэх юм бол доо гээд хүлээгээд байсан зөвхөн засгийн газруудтай гэрээ хийж өгөөд байгаа сурагтай. Болдог бол нэгийг худалдаж аваад, нөгөөг нь хаана ч яахав нэг хүүхдэд бэлэглэчихмээр байна.

Холбоосууд:

Хүүхдүүд эхний ээлжийн лаптопуудыг хүлээн авлаа - http://wiki.laptop.org/go/Ulaanbaatar

OLPC Mongolia төслийн веб хуудас - http://wiki.laptop.org/go/OLPC_Mongolia

GNU төслийн удирдагч

За юутай ч энэ мундаг хүний ярьж хэлсэнийг эх хэлээрээ өөрийн ойлгосноор өмнөх нийтлэлдээ сийрүүлж бичлээ. Ер нь хуулийнханд зориулсан арга хэмжээ байсан тул инженер надад бол жаахан ойлгомжгүй, хэлж ярьсаныг нь ойлгоод ч байгаа юм шиг, бас сайн ойлгож өгөхгүй байгаа юм шиг жаахан хэцүүхэн л байлаа.

Түүний өмнөхөн Дэлхийн Оюуны Өмчийн Газрын Япон дахь салбарын дарга яриа хийж байхад түүнийг яриулахгүй дундуур нь хэд хэд таслаад, өрөөн дотуур нэг булангаас нөгөө буланруу явангаа ярих зэрэг байдлыг нь хараад жаахан ширүүхэн нөхөр юмаа гэж бодож байлаа. Гэхдээ энэ хүний ярьж хэлж байгааг сонсоод, мөн түүний амьдрал бүтээлийг нь эргэцүүлж бодоход энэ хүн бусдын төлөө өөрийн амьдралыг яагаад ингэж зориулж байгаа юм бол доо гэж бодогдмоор. MIT-д цалингүй ажилладаг, мөн аж байдлыг нь харахад энэ хүн хийж байгаа ажлынхаа төлөө үнэхээр сэтгэл зүрхээ зориулсан санагдана. Хуралд нэг их олон хүн суусангүй 50-60 орчим оюутнууд ирсэн байсан. Илтгэлийнхээ дараа өөрт ноогдсон жижигхэн ширээн дээр GNU төслийн логотой тэмдэг, түлхүүрний оосор, бас өөрийн бичсэн нийтлэлүүдийн түүвэр номыг зарж байлаа. Хүмүүс шавааралдаад бас дээр нь худалдагчийн үүрэг хүлээж буй Richard Stallman-тай маш товчхон хэдэн үг сольж амжив.

Эхлээд зарж байсан зүйлсээс нь хэдийг худалдаж аваад... :) (гэхдээ энд бас нэг учир байна.) , дараа нь MUG-н логотой тэмдгээ дурсгаад гарын үсгийг нь зуруулж авсан. Гарын үсгээ зурахдаа "Happy Hacking" гэж заавал бичдэг юм байна лээ. Энэ үг тэр хүний имиж болчихсон үг бололтой, явахдаа баяртай гэж хэлсэн чинь харин өөдөөс "Happy Hacking" гэдэг байгаа. Хамгийн түрүүнд:
- Та ямар үйлдлийн систем ашигладаг вэ? гэж асуулаа.
- "GNU/Linux" гэж хариулж байна.
- Яг ямар distribution-г нь хэрэглэдэг вэ?
- "GNU Sense"
- GNU цөмийг хөгжүүлэхээ зогсоочихсон юмуу?
- Үгүй. Нээлттэй эхийн өөр цөм (Linux) нэгэнт гарчихсан болохоор бид үүнийг чухалчилж нэгдүгээрт тавихаа больсон.

За бидний хооронд иймэрхүү товчхон яриа боллоо. Дараа нь хамтдаа патераа татуулсан.
RMS-н гараас худалдаж авсан зүйлс болон түүний гарын үсгийг MUUG-т дурсгал болгон үлдээе гэсэн бодолтой байна. Мөн энд хэвлүүлсэн цөөхөн тэмдэгийг хамт өгч явуулах бодолтой байна.

Richard Stallman - "Copyright vs Community" - Nagoya, 26 Oct 2007

Энэ хүн миний мэдэх одоо амьд байгаа хамгийн агуу хүмүүсийн нэг. GNU төслөөр зогсохгүй түүний гаргаж ирсэн "Чөлөөт програм хангамж"-н тухай ойлголт нь түүнийг мөн агуу философич болохыг нь гэрчилнэ.

"Сopyright" гэдэг нь анх Англид "хэвлэгчдэд шалгуур тавих" зорилгоор гарч ирсэн ойлголт бөгөөд өнөө цагт software буюу програм хангамжийн салбарт зохиогч-хэвлэгч-хэрэглэгчийн харилцааг зохицуулж чадахгүйд хүрээд байгаа талаар Richard Stallman энэ орой хийсэн ярилцлагадаа дурдаж байлаа.

Түүний хэлсэнээр одоо үйлчилж байгаа зохиогчийн эрхийг хамгаалах систем нь орчин цагын компьютерийн сүлжээний орчинд тохирохгүй байгаа ба, АНУ-н Үндсэн Хуулинд заасанчлан "... to promote progress for benefit of public" (монголоор "нийтийн тусын тулд дэвшил хөгжилийг дэмжих") гэсэн үндсэн үүргээсээ дэндүү хазайж ийм төрлийн эрхээс ашиг олдог мега корпорациудын эрх мэдлээ улам их болгох зэвсэг болон хувирсан.

Хамгийн энгийн жишээ бол интернетээр дуу хөгжим хуваалцах байна. Оюуны өмчийн байгууллага үүнийг хууль бус үйлдэл гэж үздэг. Түүний хэлсэнээр харин ч энэ нь тухайн уран бүтээлчийн бүтээлийг олны хүртээл болгож байгаа асуудал юм. Хүмүүсийг өөрийн худалдан авсан дуу хөгжимийг интернетийн орчинд бусадтайгаа хуваалцах боломжийг олгосоноор үнэхээр уран бүтээлчид орлогоо алдаж байнуу? Зөвхөн супер одуудын хувьд л тийм байдаг гэж тэрээр хэллээ. Мэдээж энэ завсар нэлээд хэдэн тоо баримт жишээ дурдаад амжив. Олны танил болоогүй, жирийн нэг уран бүтээлчийн хувьд CD Бичлэгийн компаниуд зарагдсан CD бүрээс 4%-г уран бүтээлчид өгдөг, анх гэрээ хийхдээ хэвлэх эрхийг нь өөрийн болгоод авчдаг юм байна. Эцэст нь уран бүтээлч өөрийн хийсэн бүтээлээ өөр газраар хэвлүүлье гэхээр эрх нь байдаггүй гэнэ. За нэг иймэрхүү байдлаар CD бичлэгийн компаниуд бүх эрх мэдлийг өөртөө төвлөрүүлэн, copyright-р далайлган зохиогч ба олон нийтийн аль алиных нь эрхийг хязгаарлаж байна гэж үзжээ.

Энд дурдсэн нэг жишээ бол Уолт Дисней компанийн Mickey хулганын хуулбарлах эрх байна. Уг нь ном ёсоороо бол copyright нь хэсэг хугацааны туршид хэн нэгний мэдэлд байж байгаад хугацаа нь дуусахаар public domain-д шилжих ёстой буюу өөрөөр хэлбэл олон нийтэд чөлөөтэй болох ёстой байдаг юм байна. Гэтэл Уолт Дисней компани Mickey-гийн 2003 онд дуусах ёстой байсан хуулбарлах эрхийг дахин 20 жилээр сунгахыг АНУ-н Конгрессоор зөвшөөрүүлж чадсан нь нилээд шуугиан дэгдээжээ. Энэ нь мэдээж Уолт Дисней компанийн "хандив" нэртэй 6.3сая долларын лоббины үр дүн байлаа.

Гэх мэтчилэн мега корпорациудын эрх мэдлээ хадгалах гэсэн өөр нэг арга бол DRM (Digital Rights Management) юм. Richard Stallman DRM-г Digital Restrictions Management, CD-г Corrupt Disk гэж нэглэж байсан нь түүний үзэл санааг улам тод болгож байлаа. DRM гэдэг нь дижитал бүтээлийг чөлөөтэй хуулбарлаж, дамжуулахын эсрэг хийгдсэн системийг нийтэд нь хэлэх бөгөөд эдгээрийн тоонд DVD-г кодлоход зориулагдсан CCS, Sony-гийн гаргасан AACS зэрэг кодлох системүүд орно. За ер нь юу ч гэсэн нэртэй бай, таныг өөрийн худалдаж авсан кино болон дууг чөлөөтэй хуулбарлах эсвэл зөөвөрлөх боломжгүй болгоно гэсэн үг.
(http://www.defectivebydesign.com хуудаснаас эдгээр системүүдийн талаар мэдэж авнуу)
Гэтэл 1998 онд АНУ-д батлагдсан Digital Millenium Copyright Act (DMCA) нь дээрх системээр хамгаалагдсан дижитал бүтээлийг кракдаж хэрэглэхийг хориглосон хийгээд хэрэв зөрчвөл хуулийн хариуцлага хүлээлгэнэ гэж заасан нь "creative freedom" буюу бүтээлч эрх чөлөөг хязгаарласан явдал болсон гэж үздэг юм байна. Дээрх баримт бичгийн дагуу Napster-г хаахад хүрсэн билээ.

За дуу хөгжим, кино нэг тийм байдаг юм байж. Гэтэл DRM гэдэг энэ гайхалтай зүйл цахим ном буюу eBook-д бас нэвтэрчээ. RMS-н хэлснээр энэ нь "уншигчийн эрх чөлөө"-г зөрчиж байна. Хэвлэмэл ном худалдаж авсан хүний эдэлж чадах авсан номоо буцааж номын дэлгүүрт эсвэл хэн нэгэнд зарах, найздаа түр зээлүүлэх, үр хүүхэддээ өвлүүлэх цаашилбал номын сангаас ном авч унших зэрэг эрхүүд зөрчигдөж байгаа юм байна. Тэр энэ талаар 1997 онд "Right to read" нэртэй нийтлэл бичжээ. Уншигчийн эдгээр эрхийг олгож чадаагүй байж eBook-г тэгэтлээ их сурталчилж байгаа нь ямар нэг том компанийн бизнесийн ашиг сонирхол гэж тэрээр үзэж байна.

Эцэст нь "Compromised Copyright System" нь энэ төрлийн харилцааг зохицуулах арга зам байж болох талаар дурдаад өнгөрлөө. Ярилцлагын цаг дууссан тул энэ талаар дэлгэрүүлж ярьсангүй ярилцлага өндөрлөв.

Жилийн өмнө хийсэн өөр нэг "Copyright vs Community" нэртэй илтгэл дээр RMS-н хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь ЭНЭ линкээр орж үзнэ үү.

RMS in Tokyo and Kanagawa

RMS Токио болон Канагава-д дараах хувиарын дагуу мөн яриа хийх юм байна.

Date: 2007-10-24
Location: Hirose Build 5F, 1-10-5 Sotokanda, Chiyoda-Ku, Akihabara, Tokyo
Time: 18:10 - 19:50pm
Title: "The Free Software Movement and Its Future"
Link: http://www.fsij.org/index.cgi/wiki/RichardMStallmanTalk


Date: 2007-10-29
Location: Senshu University, Ikuta Campus, 10-Gokan Room #10301, 2-1-1 Higasi-Mita, Tama-Ku, Kawasaki City
Time: 10:40 - 12:10am
Title: "The Free Software Movement and Its Future"
Link: http://www.senshu-u.ac.jp/School/network/news/event/rms.html


Date: 2007-10-29
Location: JJK Build 2F, 4-1-14 Tsukiji, Higasi Ginza, Chuo-Ku, Tokyo
Time: 13:30 - 14:15pm
Title: "The Free Software Movement and Its Future"
Link: http://www.sea.or.jp/Events/forum/20071029.html


Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Free Software Foundation-ы хуудсаар орж харна уу.

Richard Stallman in Nagoya

Richard Stallman
Founder of the Free Software Movement and main developer of the GNU operating system (often erroneously called "Linux").

Main speech title: Copyright vs. community
Short speech title: Don't even think "intellectual property"
FeedForth Lecture series

Date: 2007 October 26
Time: 15:00pm
Location: Nagoya University, GSID Bldg, 8F Auditorium


Өнгөрсөн Баасан гарагт Нагоягийн Их Сургууль дээр тэнэж яваад танил гэгч нэг нэрийг зарлалын самбараас олж харлаа. Richard Stallman лекц унших нь...

10 сарын 26-нд ажлаасаа чөлөө аваад Нагоя орж энэ хүний лекцэнд суухыг төлөвлөөд байгаа. Одоогоор ямар асуулт асуухаа сайн мэдэхгүй байгаа ч, боломж гарвал асуулт асуугаад, хамт патераа татуулчих санаа байна...

MUG болон liMNux-н өмнөөс дурсгалын зүйл гардуулбал зүгээр юм болвуу, гайхаад л сууж байна...

Анхны тєсєл - Анхны сэтгэгдэл

Ажилд ороод эхэлсэн анхны маань төсөл энэ оны 2-р сараас эхэлсэн төслийн дундаас 4-н сард орж эхэлдэг юм байна... гадны хөрөнгө оруулалттай үнэт цаасны компанын системийг шинэчлэх төсөл байж таарсан. Компани шинэ байранд нүүж орохтой зэрэгцээд, бүх хэрэглэгчийн PC-н үйлдлийн системийг шинэчлэх бас дээр нь миний хувьд хамгийн чухал болох арилжааны системийн гол араг яс болсон юникс ажлын машинаас салж windows-н орчинд шилжих гэсэн олон олон өөрчлөлт, шинэчлэлт давхацсан энэ том төслийн нэг эрэг шураг нь болж ажиллах боломж тохиолоо.

Тийм газар админ хийх аз завшаан ч хаанаас олдохов, гэхдээ энэ том тогоонд хамт буцалж байгаагийн хувьд ер нь санхүүгийн компани яаж ажилладаг, тэр нүсэр системийг хэрхэн зохион байгуулж, яаж авч явж байна гэдгийг нэг их нарийн биш ч, ерөнхийд нь гадарладаг болж эхэлсэн. Reuters, Bloomberg, Baikai гэхчлэн нэрийг нь ч сонсож байгаагүй арилжааны системүүдийн талаар бага сага олоод мэдчих санаатай чихээ дэлдийлгэж явдаг байлаа. Хааяа нэг юникс админтай хальт ойролцоо сууж таарвал, ярьж байгаад нь хамаг анхаарлаа хандуулсаар урдах ажлаа мартчих жишээтэй. Иймэрхүү маягаар эхний саруудыг үджээ... хэхэ.

Ингээд 4 сарын тэр нэгэн өдөр, энэ компанийн IT хариуцсан албаных нь хаалгаар ороод төрсөн хамгийн анхны сэтгэгдэл гэвэл "30% нь энэтхэгүүд юмаа", "хөөх, АВАЯ гэдэг телефон утас байдгын байхдаа" гэсэн хоёр өгүүлбэр байлаа. Инээдтэй ч юм шиг... (ядахад АВАЯ гэдэг радио антенн байдгыг монголд байхдаа олоод мэдчихсэн байдаг). За тэгээд 7 хоноод төрсөн сэтгэгдэл гэвэл хэзээд сонирхогчийн түвшинд ажиллаж байсан Windows системийг маань мэргэжлийн түвшинд хэрхэн зохион байгуулж байгааг хараад "windows ч бас аргагүй хүчтэй юмаа" гэж бодогдож байлаа. Мэдээж яаж ч бодсон ямар ч албан байгууллагад ширээний компьтер нь windows байдаг байхад, санхүүгийн байгууллагад шал өөр дүр зураг харна гэж бодож байсан маань эндүүрэл байжээ гэдгийг нэг бодлын хүлээн зөвшөөрлөө.

Өөр бас нэг мэдрэгдсэн зүйл бол энд ажиллаж байгаа залуучуудын эрч хүч, урам зориг ямар бахархмаар юм бэ гэж бодогдсон. Өглөө цаг бүртгэнэ гэсэн юм байдаггүйг нь одоо болтол гайхаад байгаа хэдий ч, ажилдаа ингэж урамтай, сэтгэлээсээ ажилладаг байхад бүртгээд ч яах юм билээ гэж нэг бодлын бодогдох юм. Хүмүүсийг ийм урам зоригтой ажиллуулах нилээд олон хүчин зүйл байгаа байх, 1-рт мэдээж цалин хөлс, 2-рт дарга цэргийн ялгаа асар бага, 3-рт хүний хөдөлмөрийг шударгаар үнэлдэг байдал гэж хэлж болох юм. Гэхдээ юуны түрүүнд европын соёл, энгийн нөхөрсөг харьцаа хамгийн их хөшүүргэ болдог байх гэж бодогдоно...

Токиогийн хvн боллоо...

Нагояд нилээд ажил хайсны эцэст гэнэтхэн нэг өдөр л Токиод ажилд орохоор болчихлоо. Санаандаа таарах компаниа олохын тулд нилээд цаг зав зарах хэрэгтэй нь мэдээж. Та бүхэнд бас хэрэг болж магадгүй, ажил хайсан туршлагаасаа хуваалцъя.

Японд англи хэлтэй хүн ажил хайх хамгийн хялбар зам бол ажилд зуучилдаг сайтуудад бүртгүүлээд, тэнд өөрийн товч танилцуулга/CV-г байрлуулах юм. Мэдээж компаниуд ч гэсэн ажлын зараа ийм сайтуудад олноор байршуулдаг. Өөрөө зарын дагуу компаниудад хандахаас гадна, чиний CV-г үзсэн компаниуд чамтай холбоо барих гэсэн зарчмаар ажиллана. Япон хэлний 2-р түвшинд тэнцэхээргүй бол Япон компанид ажилд орох жаахан хэцүү байж магадгүй. Дан англи хэлтэй бол харин Токиод ажилд орох магадлал хамгийн өндөр байдаг.

Би хувьдаа http://www.careercross.com/ сайтад бүртгүүлээд нилээд хайж үзсэн. Англи хэлийг гол болгосон ажил гээд хайхаар 90% нь Токиод, бусад нь Осака, Нагоя гэсэн бусад хотуудад гарч ирж байсан санагдаж байна. Сар орчмын хугацаанд хэд хэдэн recruiting company-д ярилцлага өгч, нэгийн зэрэг ажлын санал авч үзсэн. Нэг гадны компанийн Окинава салбарт систем админ гэсэн ажил байсан. Окинава яаж явах вэ, дэндүү хол юм гээд больсон санагдаж байна.

Гадны компаниуд CV-тэй чинь танилцаад эхлээд заавал утсаар ярилцлага авна. Асуултын чанга сул мэдээж ярилцлага авч байгаа тухайн хүнээс хамаараас гадна, өөрийн чинь ажлын туршлага дээр үндэслэх тул сисадмин хийж байсан хүнд DNS-н талаар асуулт ирэх нь зайлшгүй. Radius дээр ажиллаж байсан гэж бичсэнийг минь үзээд нэг газар лав:

- what does ААА stand for?
- how does DNS view work?

гэх мэтчилэн их анхан шатны зүйлс асууж байсан. Ажилд орсон газрын маань утсаар авсан анхны ярилцлагад:

- What is MySQL default engine?
- How can you copy a file from one WS to another, if you do not have ftp?

Мөн web cretificate-н талаар, бас http session-ы талаар асуусанд нь сайн хариулж чадаагүй санагдаж байна. Дараа нь нүүр тулсан ярилцлаган дээр харин нэг хүн нь security-н талаар, dns spoofing attack, dictionary attack-н талаар нилээд дэлгэрэнгүй ярилцаж ийм тохиолдолд, тийм үед системийг хэрхэн хамгаалах вэ гэхчлэн scenario-той асуултууд тавьж байсан. Нөгөө нөхөр нь харин mail system, reverse DNS-н талаар ойр зуурын зүйл асууж байсан санагдана. За ямар ч байсан тэгээд тэр компанидаа ажилд орохоор болсон доо.

Энд надад нэг ойлгож авсан зүйл бол, ямар ч компани, ямар ч мундаг хүний өмнө өөртөө итгэлтэй, өмнөө тавьсан зорилготой, үнэхээр мэдэхгүй асуулт асуувал "энэ тал дээр надад ажилласан туршлага байхгүй тул би таны асуултанд хариулж чадахгүй юм байна. Харин тэрний талаар би мэднэ..." гэх ч юмуу хүнд байдлаас гарч чаддаг байх хэрэгтэй санагдсан. Ярилцлага авч байгаа хүмүүс чинь чамайг асуултанд унагаах зорилготой биш, чиний мэдлэг чадварыг зөв олж үнэлэхийн тулд асуулт тавьж байгаа учраас, магадгүй оновчгүй асуулт тавьбал зөв тийш нь залаад явах мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй болвуу.

Манай залуучууд хаана ч гологдохгүй гэж би боддог шүү. Гол нь өөртөө итгэлтэй, өмнөө тавьсан зорилготой яваарай залуусаа!

Back to my blog ;)

За энэ чинь юу гэж эхлэмээр юм бэ дээ... Блогоо бичилгүй их уджээ.

Сүүлийн бичлэгээс хойш бараг 4 сар болсон байна. Юутай ч бичлэгүүдийг минь уншиж, коммент бичиж, бас мэйл бичиж байсан бүх хүмүүст баярлалаа. Илүү сайн нийтлэл олныг бичсээр байх болно гэж хэлмээр байна.

Өмнөх нийтлэлд коммент бичсэн уншигчийн хэлснээр магадгүй нэг өдөр "copyright"-тай болох байхаа, энэ талаар сануулсанд баярлалаа.

Хүндэтгэсэн,
baynaa.

Блог тойм

За ойрд блогуудаар сонин ихтэй байнаа...

1. Өнгөрсөн долоо хоногт болсон 4 сарын Open Beer Party-ны талаар хүмүүсийн сэтгэгдэлээ бичжээ.

Баянмөнх - 10717
Дөлөө - Open Beer Party 2007.4

2. Olloo-гийн Даваасүрэн анд маань анхны блогоо нээж, router, squid сервер, shell-н талаар сонирхолтой нийтлэлүүд бичжээ.

3. USI-н залуучууд "Mastering Linux" гэсэн шинэ блог нээжээ. Линукс үйлдлийн системийн талаар нилээд олон сонирхолтой нийтлэлүүд гарсан байгаа тул ороод гараарай.

4. ISC компаниас энэ сарын 23-25 хооронд UML-н сургалт явагдах нь байна. Баярсайханы блогоос дэлгэрэнгүйг уншиж болно.

5. Программист хүний заавал мэдэж байх ёстой зүйлсийн талаар Очироо "Хөгжүүлэлтэд юу зайлшгүй чухал вэ?" гэсэн тун сонирхолтой нийтлэл бичжээ. Хэрвээ та программист бол заавал уншаарай.