Thursday, February 21, 2008

Крилл монгол бичгийн дүрмийн талаар хэдэн үг...

Оршил.
OpenMN-ы Бадрал андын бүтээж буй үг үсгийн алдаа шалгагч aspell-mn програмыг шохоорхон судлаад нилээд хэд хонолоо. Болж өгвөл хуруу нэмээд, болохгүйд хүрвэл хушуу нэмэх санаатай арагш харуулж нэг үзээд, урагш харуулж ч нэг үзлээ. Уг нь "FreeBSD-н гарын авлага"-н орчуулгын ажил дуусахад Ганболд ах, Нацаг анд нар aspell-mn програмаар, өөрсдийн монгол үгийн санг үүсгээд үг үсгийн алдааг зассан явдал бий. Энэ бол бараг жилийн өмнөх явдал л даа. Харин би гэдэг хүн дөнгөж саяхнаас нухаж эхэлсэн нь, 2 жилийн өмнө Ганболд ахаас даруй 5-6 жилээр хоцорч явсныгаа бодоход үсрэнгүй хурд үзүүлж, жилд "2.5-3 жил"-н хурдаар энэ хүнийг нэхэж яваадаа дотроо жаахан баяртай байгаа билээ. За тэгээд нэгэнт сонирхоод судлаад ирэхээр монгол хэлний дүрэм гэдэг агуу зүйлтэй эгц нүүр тулан учирч, түүний алдаатай болон оноотой талуудыг өөрийн эрхгүй эргэцүүлэн бодох боллоо. Мөн 2 хоногийн өмнө ВИМО-гийн "Аялгуу сайхан Монгол хэл" бүлгэмд өрнөсөн халуухан мэтгэлцээнээс санаа авч энэ нийтлэлийг бичих боллоо.

Өрнөл.
Аspell дээр крилл монгол бичгийн харъяалахын тийн ялгалын нөхцөлийн хүснэгтийг хийж үзэх хүсэлдээ хөтлөгдөн, ямар үгэнд аль нөхцөлийг авч байна жаахан оролдоод явж байсан "эгшиг гээх ёс" дээр ирээд аргагүй гацав. Мөн ямар тохиолдолд -ын, ямар тохиолдолд -ны нөхцөлийг авч байна хараад байсан айхтар зүй тогтол ажиглагддаггүйээ. Тэгээд орчин цагийн крилл монгол бичгийн дүрэм хэр боловсронгуй болсон талаар нилээд бодлоо. Хүмүүс хоорондоо крилл бичиг сайн муу гээд их маргалддаг харагдсан. Хэргийн учир крилл ҮСЭГтээ бус крилл бичгийн ДҮРМЭНдээ байгаа болвуу...

Би хувьдаа крилл бичгийн дүрмийг их муу болсон гэж бодох болсон.

Жишээгээр дурдвал:

1. “Гээгдэх эгшгийн дүрэм” байна. Нөхцөл, дагавар залгаж байна гээд үгийн үндсийг өөрчлөөд хаячихдаг. Энэ нь нөхцөл, дагавар авсан үгийн үндэсийг эргүүлээд танихад хэцүү болгож байна. Гэтэл хуучин монгол бичигт нөхцөл бол үгээсээ тусдаа бичигддэг, дагавар авахад үндсэн үгэн дээрээ залгаад бичдэг болохоор хэдэн ч нөхцөл, дагавар авсан үгийн үндэс хэвээрээ л байдаг.

2. Мөн эр үгэнд ордог “ы”, бас эм үгэнд ордог “ий” гээд ерөөс байхгүй зүйл байна. Байхгүй зүйлийг зохиочихоод тэрэндээ тааруулж хоолойн г, хэлний үзүүрийн н-ийн ард залгана гэх мэтчилэн баахан дүрэм гаргасан. Би лав анх үсэг заалгаж байхдаа энэ “ы” үсгийг ер ойлгодоггүй байсан юм. "уй" гэж дууддаг гэж байгаа... ёстой инээдтэй, зарим нь дуудаж чадахгүй болохоороо 61-н "и" гэж хэл нэвтрэлцдэг гээч... угаасаа монгол хэлэнд ийм үсэг байхгүй юм чинь... дээр нь үүнтэй адил "ь","ъ" гэсэн үсэгнүүд байна. Монгол хэлэнд "ь"-г бид "и" гэж дуудагддаг, харин "ъ"-г огт дууддаггүй.

3. Мөн "Нэг үгэнд эр, эм эгшиг холилдож орохгүй" гэсэн дүрэм байна. Манай хадам эгч манай нөхрийг “Баяраа” биш “Баярээ” гэж дууддаг юм. Би мэдээж "яасан дүрмийн бус ярьдаг юм бэ" гэж боддог байсан. Тэгсэн саяхан AMONG-р нэг өвөрмонгол залуугийн бичсэн зарыг уншаад их сонирхолтой санагдсан. Нэг үгэнд эр, эм эгшгүүд холилдон орсон байна. Жишээ нь:

амтэтай – амттай
худэлдуна – худалдана
жарудэл – зардал
барэг - бараг
баеэрла – баярлалаа

гэх мэтчилэн... Дээрх үгнүүдийг монгол бичгээр бичвэл нутаг, нутгийнхан өөр өөрийн нутгийн аялгаараа унших боломжтой. Үүгээрээ хуучин монгол бичиг гайхамшигтай гэж би боддог.

4. Монгол хэлийг крилл үсэгт буулгахдаа үгийн адагт орсон, мөн үгийн дунд хоёр гийгүүлэгчийн дунд орсон дан эгшгүүдийг маш ихээр гээснээс орчин цагийн монгол хэл хатуу дуудлагатай болсон.

Тухайлбал, аав, ээж, ах, эгч, ус, мөс, цас, хэл... гээд бүгд хуучин монгол бичигт дан эгшгээр төгссөн үгнүүд байна. Гэтэл бид крилл бичигт буулгахдаа үгийн адагт орсон дан эгшгүүдийг бүгдийг гээсэн байна. Мөн үгийн дунд орсон дан эгшгийг гээсэн жишээнүүд улс, ард, төрсөн гэх мэтчилэн зөндөө байгаа. Аман хэл үлддэггүй, бичгийн хэл үлддэг гэсэн зарчмаар криллээр яаж бичдэг, түүгээрээ бид дуудсаар бидний монгол хэл хатуу дуудлагатай болжээ.

Энд ганц нэг жишээ дурдмаар байна. Бид ээжийг хуучин монгол бичгээр "эжи" гэж бичдэг. Хуучны киног үзэж байхад "Ижи минь" гэсэн үг их сонсогддог, сонсоход ч гэсэн зөөлөн сонсогдож байгаа биз. Гэтэл орчин цагын крилл монгол бичигт бид "ээж" гэж бичдэг болсоноос хойш бид ээжийгээ "ээж" гэж дууддаг болсон. Удахгүй бидний үе дуусахад ээжийгээ "ижи" гэж дуудах хүн олдохгүй болвуу, зөвхөн кинонд үлдэхийг үгүй гэх газаргүй.

Бас нэг жишээ бол, оюутан байхдаа Тэмүжиний тухай түрк зохиолчийн зохиолыг уншиж байсан билээ. Уг зохиол дээр тухайн үеийн монголчууд хоорондоо "мэндү" гэж мэндэлдэг байсан гэж байгаа. Хэрвээ бид "мэндү" гэж мэндэлдэг байсан бол одоо "мэнд!" гэж мэндлэх байсан болвуу...


Дээр нь нэмэж хэлэхэд, ингэж эх монгол хэлээ маш ихээр эвдсэнээс болж бид үүх түүхээ судлахад хүндрэлтэй болсон гэж би хувьдаа боддог. Монгол хэл ба эртний түрэг хэл хоорондоо маш төстэй, хуучин монгол бичгээр бичээд жаахан өөрөөр уншаад үзэхэд эртний түрэг хэлтэй дүйгээд ирдэг үгнүүд олон бий. Уул, усны нэрүүд дээр нилээд ажиглагддаг.

Жишээ нь: Туул голыг түрэгээр Tola гэнэ. Tola гэдэг нь “дүүрэн” гэсэн утгатай монгол гаралтай үг гэж түрэг хэлний тайлбар толь дээр бичсэн байна. Гэтэл бид Туул гэдгийг ямар утгатайг хэлж мэдэхгүй л сууж байна. Аягүй бол зарим нь “туулаад гар” гэсэн гээд тааж ч мэднэ.


Төгсгөл.
Монгол үгийг крилл бичгийн дүрмээр бус хуучин монгол бичгийн дүрмээр, ер эгшиг гээлгүй бичдэг байсан бол үг үсгийн алдаа шалгагч, хөрвүүлэгч хийхэд их дөхөм байх байж дээ гэж бодогдох боллоо. Ийм нэг санаа олоод нилээд олзуурхаад байна. Сайтар судалж үзэж байгаад энэ талаар дахин нэг нийтлэл бичнээ.


Та бүхний оюуны мэлмий тунгалаг байх болтугай.

5 comments:

Badaa said...

Chinii ene sanaa zuw. Mongol bichgiin durem Cyrillic mongolyn durmees hamaagui tsetstei, baritstai, togtmol. Hamgiin tom yereg zuil ni yamar ch dagawar zalgaad "UGIIN YAZGUUR" uurchilugddgui gedeg. Bi bas cyrillic-iig mongol bichig shig baihaa bolye gehed geegdeh/jiiregleh egshgiin duremgui shuud zalgachihdag baisan ch boloosoi gej boddog baisan. Hojim hen negnii blog deer iim sanaa baihyg bas harj baisan.
Gehdee odoo yaahaw? Bid alban yosoor cyrillic bichigtei muu duremtei. Ugiin analyse hiihdee Mongol bichgiin galigaaraa hiigeed cyrillic ruu hurwuulne geheer ter 2-iin maani hoorondyn haritsaa bas negen utgatai todorhoi bish baidag.
Tiimees cyrillic mongolyn duremee uurchiluh uu? Ene barag butehgui bizee. Hunii tarhinaas yum awch hayana gedeg hiihees ch hetsuu baih. Tiimees odoo baigaa durmeer ni l hatuu analyse hiigeed durmiin bolon durmiin bus (gajilttai) ugsiin sangiin jagsaalt gargah heregtei baih. Yamar dagavar deer yamar ug gajilttai baih ni mongol helnii huwid mun yalgaatai garah bolow uu. Iim ugsiin san ch yumuu toli mongold baidag bolow uu? Hel sudlalynhand baidag l baih daa tee.
Manai mergejiliinhend bur bolohgui baigaa zuiluudiig yaadag bilee? Hardcoding gej neg yum hiideg baihaa. Terentei l barag utga neg argaar shiidne gesen ug.
Jich: Unshih yumtai saihan blog baina. Mun minii ilgeesen "MonLanPro NLP" garchigtai email awsan biz dee?

Badaa

baynaa said...

Badaa,

чамаас comment аваад их баяртай байна. Мэйлийг чинь авсаан. Би нилээд уншиж, бодож, боловсруулж байгаад чамд болон g0mb0 ах, Нацаг нарт хариу бичье гэж бодоод байна. Хоосон сэтгэлийн хөөрлөөр хандмааргүй байна. Чиний одоо хийж байгаа ажил болон ирээдүйд хийх ажилд чинь хувь нэмэр болохоор сайхан эмх цэгцтэй, сайтар бодож боловсруулсан санал тавих хүсэлтэй байгаа тул мэйлийн чинь хариуг жаахан удаах нь бололтой. Ямар ч байсан зүгээр уншаад өнгөрөөгүй шүү. Би яг энэ сэдвээр нэгэн залуутэй нилээд мэтгэлцээд байгаа. Тэрнийхээ хэсгээс блог дээрээ тавибал сонирхолтой ч юм болвуу. Чиний саналтай нийлэх болон зөрөх зүйлс гарч ирж магадгүй.

Хүндэтгэсэн,
baynaa.

Э. Баярсайхан said...

Тэгээд aspell дээр гээгдэх эгшгийн дүрмийг оруулж болох нь уу?

Sanlig said...

Harin aspell deer ene muuhai durmuudiig tsegtselj oruulah geed l aspell mongol dictionary-giinhaa release-g gargahgui udaad baina.
Bolohyn huwid boloh yostoi. Gehdee tiim ch amarhan bish. :-(

xvv said...

Балай юмаа... нээрээ л одоо байгаа дүрэмийг нь өөрчилчихөж болохгүй л байх даа... Болдог бол тэр гээгдэх эгшигийн дүрэм гээч зүйлийг бүүр хасаад хаячихвал хамаагүй амархан болчихно доо. Ганцхан тэр дүрэмийг ер нь хасчихаж болохгүй юм болов уу..??